विशेष व्यक्तिचित्र | JBN महाराष्ट्र NEWS
भारतीय चित्रपटसृष्टीत आपल्या दमदार अभिनयाने, प्रभावी संवादफेकीने आणि वास्तववादी व्यक्तिरेखांनी प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे अभिनेते म्हणजे नाना पाटेकर. खलनायकापासून नायकापर्यंत, पोलीस अधिकाऱ्यापासून सामान्य माणसापर्यंत आणि विनोदी भूमिकांपासून भावनिक व्यक्तिरेखांपर्यंत विविध भूमिका साकारत त्यांनी चित्रपटसृष्टीत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. अभिनयासोबतच शेतकरी आणि गरजू नागरिकांसाठी केलेल्या सामाजिक कार्यामुळेही त्यांचे नाव चर्चेत राहिले.
बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी
नाना पाटेकर यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील मुरूड-जंजिरा येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर असून, चित्रपटसृष्टीत ते नाना पाटेकर या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यांचे बालपण आर्थिक अडचणींच्या परिस्थितीत गेले. कुटुंबावर आलेल्या संकटांचा सामना करत त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले आणि आपल्या कर्तृत्वाच्या बळावर पुढे जाण्याचा निर्धार केला.
नाटकांविषयी असलेली आवड आणि अभिनयाची ओढ यामुळे त्यांचा कल लहानपणापासूनच कलाक्षेत्राकडे होता. आयुष्यातील संघर्ष, सामान्य माणसाचे जीवन आणि समाजातील विविध स्तरांवरील अनुभव यांनी त्यांच्या अभिनयशैलीला वास्तववादी स्वरूप दिले.
शिक्षण आणि अभिनयाचा पाया
नाना पाटेकर यांनी मुंबईतील सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्ट या संस्थेतून कलाशिक्षण घेतले. शिक्षणाच्या काळात त्यांनी चित्रपटांची जाहिरात करणारी पोस्टर्स रंगवण्याचे कामही केले. आर्थिक परिस्थितीशी झुंज देत त्यांनी आपला प्रवास सुरू ठेवला.
रंगभूमीवरील कामामुळे त्यांना अभिनयाचे बारकावे समजले. संवादफेक, देहबोली, चेहऱ्यावरील भाव आणि व्यक्तिरेखेच्या मानसिकतेचा अभ्यास या गोष्टी त्यांच्या अभिनयाची वैशिष्ट्ये बनल्या. पुढे याच गुणांच्या जोरावर त्यांनी हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीत आपले स्थान निर्माण केले.
चित्रपटसृष्टीतील सुरुवात
नाना पाटेकर यांनी १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘गमन’ या हिंदी चित्रपटातून चित्रपटसृष्टीतील प्रवास सुरू केला. सुरुवातीच्या काळात त्यांना अनेक छोट्या-मोठ्या भूमिका कराव्या लागल्या. मात्र, त्यांनी प्रत्येक भूमिकेतून आपली अभिनयक्षमता सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला.
‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘अंधा युद्ध’ आणि ‘सलाम बॉम्बे!’ यांसारख्या चित्रपटांमधील कामामुळे त्यांची ओळख वाढू लागली. त्यांच्या अभिनयात कृत्रिमतेपेक्षा वास्तवाला अधिक महत्त्व होते. त्यामुळे त्यांच्या व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांच्या मनावर ठसा उमटवत गेल्या.
‘परिंदा’मधून राष्ट्रीय स्तरावर ओळख
१९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘परिंदा’ या चित्रपटाने नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीला महत्त्वाचे वळण दिले. या चित्रपटातील त्यांच्या प्रभावी अभिनयाची समीक्षकांनी दखल घेतली. या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.
या चित्रपटानंतर नाना पाटेकर हे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रभावी अभिनेत्यांपैकी एक म्हणून ओळखले जाऊ लागले. गंभीर व्यक्तिरेखा साकारताना त्यांची संवादफेक, चेहऱ्यावरील भाव आणि भूमिकेतील तीव्रता विशेष लक्षवेधी ठरली.
‘क्रांतिवीर’ने मिळवून दिले मोठे यश
१९९४ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘क्रांतिवीर’ हा चित्रपट नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरला. या चित्रपटात त्यांनी प्रताप नारायण तिलक ही व्यक्तिरेखा साकारली. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारा आणि सामान्य माणसाच्या वेदना व्यक्त करणारा हा पात्रप्रकार प्रेक्षकांना विशेष भावला.
या चित्रपटातील अभिनयासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. ‘क्रांतिवीर’मधील त्यांची भूमिका आजही त्यांच्या गाजलेल्या भूमिकांपैकी एक मानली जाते.
गाजलेल्या चित्रपटांचा प्रदीर्घ प्रवास
नाना पाटेकर यांनी आपल्या कारकिर्दीत अनेक वेगवेगळ्या धाटणीचे चित्रपट केले. ‘प्रहार’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’, ‘द अटॅक्स ऑफ २६/११’, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरो’, ‘वेलकम’, ‘वेलकम बॅक’, ‘नटसम्राट’ आणि ‘द व्हॅक्सिन वॉर’ हे त्यांचे उल्लेखनीय चित्रपट आहेत.
‘अब तक छप्पन’मध्ये त्यांनी पोलीस अधिकाऱ्याची भूमिका साकारली, तर ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी या विनोदी व्यक्तिरेखेमुळे त्यांनी प्रेक्षकांना हसवले. गंभीर आणि विनोदी अशा दोन्ही प्रकारच्या भूमिका समर्थपणे साकारण्याची क्षमता त्यांच्या अभिनयातील विविधता दाखवते.
‘नटसम्राट’मधील अविस्मरणीय भूमिका
२०१६ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘नटसम्राट’ हा मराठी चित्रपट नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील विशेष महत्त्वाचा चित्रपट ठरला. ज्येष्ठ साहित्यिक वि. वा. शिरवाडकर अर्थात कुसुमाग्रज यांच्या प्रसिद्ध नाटकावर आधारित या चित्रपटात त्यांनी गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर या निवृत्त रंगकर्मीची भूमिका साकारली.
आयुष्यभर रंगभूमीवर राजासारखे जगलेला कलाकार वृद्धापकाळात कौटुंबिक नात्यांमधील ताणतणाव, एकाकीपणा आणि बदलत्या परिस्थितीचा सामना करतो, अशी या चित्रपटाची मध्यवर्ती कथा आहे. नाना पाटेकर यांनी या भूमिकेतील दुःख, आत्मसन्मान, भावनिक संघर्ष आणि असहायता प्रभावीपणे व्यक्त केली.
‘नटसम्राट’मधील त्यांच्या अभिनयाने मराठी चित्रपटसृष्टीत मोठी चर्चा घडवून आणली. या चित्रपटामुळे नव्या पिढीतील प्रेक्षकांनाही मराठी साहित्य आणि रंगभूमीच्या सामर्थ्याची ओळख झाली.
पुरस्कार आणि सन्मान
नाना पाटेकर यांना त्यांच्या अभिनयासाठी अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले. ‘परिंदा’ आणि ‘अग्निसाक्षी’ या चित्रपटांमधील भूमिकांसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. ‘क्रांतिवीर’मधील अभिनयासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.
२०१३ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. चित्रपटसृष्टीतील योगदानासाठी मिळालेला हा सन्मान त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
लष्करी प्रशिक्षण आणि देशसेवेची भावना
‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटासाठी नाना पाटेकर यांनी लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते. या अनुभवामुळे लष्करी शिस्त, सैनिकांचे जीवन आणि देशसेवेचे महत्त्व जवळून समजून घेण्याची संधी त्यांना मिळाली. त्यांना प्रादेशिक सैन्यात मानद कॅप्टनपदही देण्यात आले होते.
त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातील हा पैलू त्यांच्या अभिनयापलीकडील आवडी आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देतो.
‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून सामाजिक कार्य
नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्यातील महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे ‘नाम फाउंडेशन’. मराठी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने सप्टेंबर २०१५ मध्ये या संस्थेची स्थापना करण्यात आली.
महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागांमध्ये शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, आर्थिक संकट, पाणीटंचाई आणि ग्रामीण कुटुंबांची बिकट परिस्थिती हे गंभीर प्रश्न होते. या समस्यांवर मदतकार्य करण्याच्या उद्देशाने संस्थेने विविध उपक्रम हाती घेतले.
शेतकरी कुटुंबांना मदत, जलसंधारण, नदी-नाल्यांमधील गाळ काढणे, पाणीसाठा वाढवण्यासाठी प्रयत्न, गरजू कुटुंबांना घरे उभारण्यासाठी सहाय्य, विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाला मदत आणि महिलांना रोजगारासाठी साधने उपलब्ध करून देणे अशा विविध उपक्रमांमध्ये संस्थेने सहभाग घेतला.
‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांनी महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील प्रश्नांकडे समाजाचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या या कार्यामुळे चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रियतेचा उपयोग सामाजिक प्रश्नांसाठीही करता येऊ शकतो, हा संदेश अनेकांपर्यंत पोहोचला.
वैयक्तिक आयुष्य
नाना पाटेकर यांचे लग्न नीलकांती पाटेकर यांच्याशी झाले. त्यांना मल्हार पाटेकर हा मुलगा आहे. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यापेक्षा त्यांच्या अभिनय कारकिर्दीची आणि सामाजिक कार्याची चर्चा सार्वजनिक जीवनात अधिक झाली.
साधेपणा, स्पष्टवक्तेपणा आणि स्वतःच्या विचारांवर ठाम राहण्याची वृत्ती यामुळे त्यांची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली. प्रसिद्धीच्या झगमगाटातही ग्रामीण भागातील लोकांचे प्रश्न आणि सामान्य माणसाच्या अडचणी यांच्याशी जोडलेले राहण्याची त्यांची प्रतिमा अनेकदा चर्चेत राहिली.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने चित्रपटसृष्टीत शोककळा
८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नाना पाटेकर यांच्या निधनाचे वृत्त समोर आले. उपलब्ध वृत्तांनुसार, गोव्यातील निवासस्थानी त्यांची प्रकृती बिघडल्यानंतर त्यांना रुग्णालयात नेण्यात आले; मात्र त्यांना वाचवता आले नाही. वयाच्या ७५ व्या वर्षी त्यांची जीवनयात्रा संपली.
त्यांच्या निधनानंतर चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या योगदानाची, प्रभावी अभिनयशैलीची आणि सामाजिक कार्याची पुन्हा एकदा चर्चा झाली. त्यांच्या चित्रपटांमधील भूमिका अनेक प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहिल्या आहेत.
अभिनयापलीकडचा माणूस
नाना पाटेकर यांचे आयुष्य संघर्ष, मेहनत, अभिनय, लोकप्रियता आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा प्रवास होते. आर्थिक अडचणींवर मात करत त्यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण केले. त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखांनी प्रेक्षकांना हसवले, विचार करायला लावले आणि अनेकदा भावूकही केले.
दुसरीकडे, ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून ग्रामीण महाराष्ट्रातील शेतकरी आणि गरजू कुटुंबांसाठी केलेल्या कामामुळे त्यांच्या जीवनाला सामाजिक कार्याचा वेगळा आयाम मिळाला.
नाना पाटेकर यांचा प्रवास सांगतो की कलाकाराची ओळख केवळ पडद्यावरील भूमिकांमधून तयार होत नाही; तर समाजाशी असलेल्या त्याच्या नात्यातूनही घडते. चित्रपटसृष्टीतील त्यांचे योगदान आणि सामाजिक कार्याचा वारसा यामुळे त्यांचे नाव दीर्घकाळ स्मरणात राहील.
“पडद्यावर आवाज उठवणारा कलाकार आणि समाजातील गरजूंसाठी मदतीचा हात पुढे करणारा माणूस—नाना पाटेकर यांचा प्रवास अभिनयाच्या पलीकडे जाऊन माणुसकीचा संदेश देणारा ठरला.”
— JBN महाराष्ट्र NEWS | विशेष व्यक्तिचित्र
